Afrika doňuz gyzzyrmasynyň we Gündogar Afrika çekirgesiniň synagyndan soň, täze täç pnewmoniýa epidemiýasynyň döremegi global azyk bahalarynyň we üpjünçilik krizisini has-da güýçlendirýär we üpjünçilik zynjyrynda hemişelik üýtgeşmelere itergi berip biler.
Täze täç pnewmoniýasy sebäpli işçileriň sanynyň artmagy, üpjünçilik zynjyrynyň kesilmegi we ykdysady ýapyk çäreleri global azyk üpjünçiligine ýaramaz täsir eder. Käbir hökümetleriň içerki islegi kanagatlandyrmak üçin däne eksportyny çäklendirmek boýunça hereketleri ýagdaýy has-da erbetleşdirip biler.
Globalizasiýa pikir merkezi (CCG) tarapyndan guralan onlaýn seminarda Aziýanyň Azyk senagaty assosiasiýasynyň (FIA) ýerine ýetiriji direktory Metýu Kowaç "China Business News" gazetiniň habarçysyna üpjünçilik zynjyrynyň gysga möhletli meselesiniň sarp edijileriň satyn alyş endikleridigini aýtdy. Üýtgeşmeler däp bolan iýmit pudagyna täsir etdi; uzak möhletde iri azyk kompaniýalary merkezi däl önümçiligi amala aşyryp bilerler.
Iň garyp ýurtlar iň köp zyýan çekýärler
Bütindünýä Banky tarapyndan ýakynda çap edilen maglumatlara görä, täze täç pnewmoniýa pandemiýasyndan iň köp täsirlenen 50 ýurt dünýäniň azyk eksportynyň ortaça 66% -ni emele getirýär. Bu paý temmäki ýaly hobi ekinleri üçin 38% -den haýwan we ösümlik ýaglary, täze miweler we et üçin 75% -e çenli üýtgeýär. Mekgejöwen, bugdaý we tüwi ýaly esasy azyk önümleriniň eksporty hem bu ýurtlara örän baglydyr.
Ýeke-täk ekin öndürýän ýurtlar hem epidemiýanyň agyr täsirine duçar bolýarlar. Mysal üçin, Belgiýa dünýäde kartoşka eksport edýän esasy ýurtlaryň biridir. Blokada sebäpli Belgiýa diňe ýerli restoranlaryň ýapylmagy sebäpli satuwyny ýitirmän, eýsem blokada sebäpli beýleki Ýewropa ýurtlaryna satuwyny hem togtatdy. Gana dünýäde kakao eksport edýän iň uly ýurtlaryň biridir. Epidemiýa döwründe adamlar şokoladyň ýerine zerur zatlary satyn almaga ünsi jemlänlerinde, ýurt tutuş Ýewropa we Aziýa bazarlaryny ýitirdi.
Bütindünýä bankynyň uly ykdysatçysy Mişel Ruta we beýlekiler hasabatda işçileriň kesellemeginiň we sosial aralyk saklanýan mahalyndaky islegiň zähmeti köp talap edýän oba hojalyk önümleriniň üpjünçiligine deň derejede täsir etjekdigini, onda wirus ýaýran mahaly bir gezek dünýäde azyk eksportynyň üpjünçiliginiň 6% -den 20% -e çenli azalyp biljekdigini we tüwi, bugdaý we kartoşka ýaly köp möhüm azyk önümleriniň eksport üpjünçiliginiň 15% -den gowrak azalyp biljekdigini bellediler.
Ýewropa Bileleşiginiň Uniwersitet Institutynyň (EUI), Global Trade Alert (GTA) we Bütindünýä Bankynyň gözegçiligine görä, aprel aýynyň ahyryna çenli 20-den gowrak ýurt we sebit azyk eksportyna belli bir derejede çäklendirmeler girizdi. Mysal üçin, Russiýa we Gazagystan däne önümlerine degişli eksport çäklendirmelerini girizdiler, Hindistan we Wýetnam bolsa tüwi üçin degişli eksport çäklendirmelerini girizdiler. Şol bir wagtyň özünde käbir ýurtlar azyk önümlerini saklamak üçin importy çaltlaşdyrýarlar. Mysal üçin, Filippinler tüwi, Müsür bolsa bugdaý saklaýar.
Täze täç pnewmoniýa epidemiýasynyň täsiri sebäpli azyk bahalary ýokarlananda, hökümet içerki bahalary durnuklaşdyrmak üçin söwda syýasatyny ulanmaga meýilli bolup biler. Azyk proteksionizminiň bu görnüşi iň ejiz toparlara kömek bermegiň gowy usuly bolup görünýär, ýöne köp hökümetler tarapyndan şeýle çäreleri bir wagtda amala aşyrmak, 2010-2011-nji ýyllarda bolşy ýaly, dünýäde azyk bahalarynyň asmana galmagyna sebäp bolup biler. Bütindünýä bankynyň çaklamalaryna görä, epidemiýanyň doly ýaýramagyndan soňky çärýekde eksport çäklendirmeleriniň güýçlenmegi dünýäde azyk eksportynyň ortaça 40,1% azalmagyna getirer, dünýäde azyk bahalary bolsa ortaça 12,9% ýokarlanar. Balygyň, ýulafyň, gök önümleriň we bugdaýyň esasy bahalary 25% ýa-da ondan hem köp ýokarlanar.
Bu ýaramaz täsirler, esasan, iň garyp ýurtlara täsir eder. Bütindünýä Ykdysady Forumynyň maglumatlaryna görä, iň garyp ýurtlarda azyk önümleri sarp edilişiniň 40%-60% -ni düzýär, bu bolsa ösen ykdysadyýetli ýurtlardakydan takmynan 5-6 esse köp. “Nomura Securities” kompaniýasynyň Azyk Üpjünçiliginiň Indeksi azyk önümleriniň bahalarynyň uly üýtgemeleriniň töwekgelçiligine esaslanyp, 110 ýurdy we sebiti reýtingleýär. Soňky maglumatlar azyk önümleriniň bahalarynyň durnukly ýokarlanmagyna iň ejiz 50 ýurduň we sebitiň diýen ýaly ählisiniň dünýä ilatynyň bäşden üç bölegini düzýän ösýän ykdysadyýetdigini görkezýär. Olaryň arasynda azyk önümleriniň importyna bil baglaýan iň köp täsirlenen ýurtlara Täjigistan, Azerbaýjan, Müsür, Ýemen we Kuba girýär. Bu ýurtlarda azyk önümleriniň ortaça bahasy 15% ýokarlanyp, 25,9% -e ýeter. Däneli ekinlere gelende bolsa, azyk önümleriniň importyna bil baglaýan ösýän we iň az ösen ýurtlarda bahalaryň ýokarlanma derejesi 35,7% -e ýeter.
“Global azyk ulgamyna kynçylyklary döredýän köp sanly faktorlar bar. Häzirki epidemiýadan başga-da, howanyň üýtgemegi we beýleki sebäpler hem bar. Bu kynçylygy çözende dürli syýasat utgaşmalaryny kabul etmegiň möhümdigini pikir edýärin.” Halkara Azyk Syýasaty Barlag Institutynyň direktory Ýohan Swinnen CBN žurnalistlerine ýeke-täk satyn alyş çeşmesine garaşlylygy azaltmagyň örän möhümdigini aýtdy. “Bu, esasy azyk önümleriniň uly bölegini diňe bir ýurtdan alsaňyz, bu üpjünçilik zynjyry we eltip berme howplara sezewar bolýar. Şonuň üçin dürli ýerlerden satyn almak üçin maýa goýum portfelini döretmek has gowy strategiýadyr.” Ol aýtdy.
Üpjünçilik zynjyryny nähili diwersifikasiýalaşdyrmaly
Aprel aýynda ABŞ-da işgärleriň wirusa ýoluganlygy tassyklaýan birnäçe käsehana ýapylmaga mejbur boldy. Doňuz eti üpjünçiliginiň 25% azalmagynyň gönüden-göni täsirinden başga-da, bu mekgejöwen iýmine bolan isleg baradaky aladalar ýaly gytaklaýyn täsirleri hem döretdi. ABŞ-nyň Oba hojalyk ministrligi tarapyndan çap edilen iň soňky "Dünýä oba hojalyk üpjünçiligi we isleg çaklamasy baradaky hasabatda" 2019-2020-nji ýyllarda ulanylan iýmiň möçberiniň ABŞ-da içerki mekgejöwen isleginiň tas 46% -ni düzüp biljekdigi görkezilýär.
“Täze täç pnewmoniýa epidemiýasynyň sebäpli zawodyň ýapylmagy uly kynçylyk döredýär. Eger ol bary-ýogy birnäçe gün ýapyk bolsa, zawod öz ýitgilerini gözegçilikde saklap biler. Şeýle-de bolsa, önümçiligiň uzak möhletli togtadylmagy diňe bir gaýtadan işleýänleri passiw etmän, eýsem olaryň üpjün edijilerini hem betbagtçylyga salýar” diýip, “Rabobank”-yň haýwan proteini senagatynyň uly analitigi Kristin MakKraken aýtdy.
Täze täç pnewmoniýasynyň duýdansyz ýaýramagy global azyk üpjünçilik zynjyryna birnäçe çylşyrymly täsir etdi. Birleşen Ştatlardaky et zawodlarynyň işlemeginden başlap, Hindistanda miwe we gök önümleri ýygnamaga çenli serhetüsti syýahat çäklendirmeleri daýhanlaryň adaty möwsümleýin önümçilik siklini hem bozdy. “The Economist” žurnalynyň maglumatlaryna görä, ABŞ-nyň we Ýewropanyň hasyl ýygnamak üçin her ýyl Meksikadan, Demirgazyk Afrikadan we Gündogar Ýewropadan 1 milliondan gowrak immigrant işçi gerek, ýöne häzir işçi güýjüniň ýetmezçiligi meselesi barha aýdyňlaşýar.
Oba hojalyk önümleriniň gaýtadan işleýän zawodlara we bazarlara daşalmagy kynlaşdygyça, köp sanly fermalar gaýtadan işleýän zawodlara iberilip bilinmeýän süýdi we täze iýmitleri taşlamaly ýa-da ýok etmeli bolýarlar. Birleşen Ştatlardaky senagat söwda topary bolan Oba hojalyk önümleriniň marketing assosiasiýasy (PMA) 5 milliard dollardan gowrak täze miweleriň we gök önümleriň zaýalanandygyny we käbir süýt zawodlarynyň müňlerçe gallon süýt taşlandygyny aýtdy.
Dünýäniň iň uly azyk we içgi kompaniýalarynyň biri bolan “Unilever” ylmy-barlag we ösüş kompaniýasynyň ýerine ýetiriji wise-prezidenti Karla Hilhorst CBN žurnalistlerine üpjünçilik zynjyrynyň has köp bolçulyk görkezmelidigini aýtdy.
“Biz has köp bolçulygy we diwersifikasiýany öňe sürmeli bolarys, sebäbi indi sarp edişimiz we önümçiligimiz çäkli saýlawlara örän bagly”. Silhorst şeýle diýdi: “Çig mallarymyzyň ählisiniň diňe bir önümçilik binýady barmy? Näçe üpjün ediji bar, çig mal nirede öndürilýär we çig malyň öndürilýän ýerlerinde has ýokary töwekgelçilik barmy? Bu meselelerden ugur alyp, biz henizem köp iş etmeli”.
Kowaç CBN žurnalistlerine beren interwýusynda gysga möhletde täze täç pnewmoniýa epidemiýasynyň azyk üpjünçilik zynjyrynyň täzeden gurluşynyň onlaýn azyk eltip bermegine çalt geçilmeginde öz beýanyny tapýandygyny we munuň däp bolan azyk we içgi senagatyna uly täsir edendigini aýtdy.
Mysal üçin, çalt iýmit zynjyry bolan McDonald's-yň Ýewropadaky satuwy takmynan 70% azaldy, iri söwda dükanlary paýlaýyş ulgamyny täzeden işledi, Amazon-yň azyk elektron söwdasyny üpjün etmek kuwwaty 60% artdy we Wal-Mart öz işe kabul edişini 150,000 adama artdyrdy.
Uzak möhletde Kowaç şeýle diýdi: “Kärhanalar geljekde has merkezleşdirilmedik önümçiligi gözleýärler. Birnäçe zawody bolan uly kärhana belli bir zawoda bolan aýratyn garaşlylygyny azaldyp biler. Eger önümçiligiňiz bir ýurtda jemlenen bolsa, has baý üpjün edijiler ýa-da müşderiler ýaly diwersifikasiýany göz öňünde tutup bilersiňiz”.
“Maýa goýmaga taýýar azyk gaýtadan işleýän kompaniýalaryň awtomatlaşdyrylyşynyň depgininiň çaltlaşjakdygyna ynanýaryn. Elbetde, bu döwürde maýa goýumlarynyň artmagy netijelilige täsir eder, ýöne meniň pikirimçe, eger 2008-nji ýyla (käbir ýurtlarda azyk eksportyna girizilen çäklendirmeler sebäpli üpjünçilik) seretseňiz, maýa goýmaga taýýar azyk we içgi kompaniýalarynda satuw ösüşi ýa-da iň bolmanda maýa goýmaýan kompaniýalardan has gowy bolmaly”. Kowaç CBN habarçysyna şeýle diýdi.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 6-njy marty